Hoa cứt lợn

Trong hàng ngàn cây cỏ hoa lá Việt Nam, không ít có một số cùng tên nhưng dị chủng. Một thí dụ là hoa cứt lợn hay tên chữ là hoa ngũ sắc. Thực ra, theo các chuyên gia về cây cỏ, đây là tên của hai loài hoa khác nhau.
Cây cứt lợn (1) còn có tên gọi hoắc hoa kế, bạch hoa thảo, bạch hoa hương thảo, tiêu viêm thảo. Tên khoa học là ageratum conyzoides L, thuộc họ cúc acteraceae. Tên dân gian thường gọi cây cứt lợn, cây cỏ hôi. Cây cứt lợn cao chừng 25-100cm, lá mọc đối xứng, hình tim, phía trên của lá màu xanh đậm, phía dưới màu nhạt hơn, lá có lông, sờ nhám, vò nát lá có mùi thơm dễ chịu (dầu sánh màu vàng).
Theo những cây thuốc và vị thuốc Việt Nam, trong cây cứt lợn có nhiều tinh dầu đặc 0,16%, hoa có tính dầu 0,2%, trong tinh dầu hoa và lá đều có cadinen, Caryophyllen, Geratocromen, Demetoxygeratocromen và một số thành phần khác. Gần đây, đã có tác giả tìm thấy tinh dầu từ 0,7-2%.
Đã từ lâu cây cứt lợn được dùng trong dân gian chữa viêm xoang đạt hiệu quả tốt. Cây cứt lợn có 3 tác dụng chính tốt:
Chống viêm
Chống phù nề
Chống dị ứng.
Ba cơ chế tác dụng này hoàn toàn đúng với cơ chế gây viêm xoang hoặc đa xoang do nhiều nguyên nhân, trong đó nguyên nhân của dị ứng là chính yếu. Nạn nhân mắc viêm xoang sẽ phù nề gây cản trở đường hô hấp trên như ngạt mũi, ứ đọng tiết dịch và rồi gây phản ứng cục bộ, sốt, đau đầu… ở nhiều nơi không có phương tiện đến với chuyên khoa hay thuốc đặc trị dân chúng dùng một số cây nhà lá vườn như cỏ cứt lợn để trị viêm xoang.
Hoa ngũ sắc chính là cây thơm ổi (2), tên khoa học là Lantana camara L., thuộc họ cỏ roi ngựa. Lá cây có mùi thơm của ổi nên còn gọi là trâm ổi, bông ổi hay thơm ổi.
Hoa có nhiều màu sắc nên được dân gian đặt tên là hoa ngũ sắc, nở suốt bốn mùa nên còn gọi là tứ quý hay tứ thời.
Cây cao từ 1,5-2m, hay có thể hơn một chút. Thân có gai, cành dài hình vuông có gai ngắn và lông ráp. Lá mọc đối, khía răng, mặt dưới có lông.
Cụm hoa là những bông co lại thành dầu giả mọc ở nách các lá ở ngọn. Hoa lưỡng tính, không đều, thoạt tiên vàng lợt rồi vàng kim, vàng tươi, sau cùng đỏ chói, ít khi toàn hoa trắng. Quả hạch hình cầu nằm trong lá dài, khi chín màu đen, nhân gồm 1-2 hạt cứng, xù xì.
Cây có nguồn gốc Trung Mỹ, được nhập vào Việt Nam thế kỷ 19, trồng làm cảnh. Đến nay cây đã phổ biến rộng rãi, mọc hoang ở các bãi đất trống, đồi núi, ven biển.